Menu
![](../christian/images/vaklogo.png)
Histoforum Films
Agora
Spanje 2009 - verkrijgbaar op 1 of 2 DVD’s - speelduur: 126 minuten - Engels - Nederlandse ondertitels.
Waardering: ****/4
Tijd en ruimte: Alexandrië, Egypte ca. 400 n. Chr.
Genre: Historische ideeënfilm.
Thematiek: Ondergang van de antieke cultuur; religieus fanatisme; zucht
naar kennis versus obscurantisme en dogmatisme; strijd voor geestelijke
vrijheid.
Regie: Alejandro Amenábar
Acteurs: Rachel Weisz (Hypatia),
Max Minghella (Davus),
Oscar Isaac (Orestes),
Sammy Samir (bisschop Cyrillus),
Michael Lonsdale (Theon van Alexandria, vader van Hypatia en directeur
van het Mouseion),
Rupert Evans (bisschop Synesius van Cyrene),
Homayoun Ershadi (Aspasius)
Agora
Inhoud
"De nieuwe godsdienst leeft bij de gratie van bloed en martelaren, niet
van boeken."
(Arnulf Zitelman, Hypatia, p. 76.)
Alexandrië, Egypte, 391 na Christus, de nadagen van het Romeinse rijk.
Dit is het belangrijkste handelscentrum van de Romeinse wereld. En de
meest kosmopolitische stad van het westelijk halfrond. Op de agora (het
marktplein) hoor je alle talen van de bekende wereld, zie je volkeren
uit alle landen en leven religies in vrede. Je vindt er ‘heidenen’
(polytheïsten die de vele Grieks-Romeinse-Egyptische goden aanbidden),
een grote joodse gemeenschap die hier al eeuwen verblijft en een
groeiende groep christenen. Deze jonge godsdienst werd tot enkel jaren
voordien vervolgd. Keizer Theodosius (346-395) heeft ze enkele jaren
vroeger (in 380) tot staatsgodsdienst uitgeroepen, in een poging om de
eenheid van het Rijk te versterken.
Hier vind je ook de grootste bibliotheek die de wereld ooit heeft
gekend. Daar ligt in de vele honderdduizenden papyrusrollen de
Babylonische, Egyptische en Griekse wijsheid verzameld van denkers als
Plato, Plotinus, Euklides, Eratosthenes en Ptolemaeus. Aan het Mouseion,
de universiteit die aan de bibliotheek verbonden is, doceert de
neoplatonistische filosofe Hypatia. Hypatia is een buitengewone vrouw:
mooi, zelfbewust, hoogbegaafd, behoedster van de rijke erfenis der
klassieke Oudheid.
Filosofie is voor haar -in navolging van Plato- allesomvattend,
holistisch onderzoek op alle terreinen van de geest. Vooral omdat ze net
als haar grote voorbeeld ook een begaafde wiskundige en astronome is,
een combinatie die zou blijven bestaan tot bij Mercator en zijn
navolgers. Maar, net als Plato, houdt ze zich ook bezig met politiek en
staatsinrichting. Dat laatste is in het Alexandrië van omstreeks 400
niet zonder gevaar. De keizer stond vijandig tegenover de 'heidenen'. De
Egyptische christenen waren daarenboven fervente nationalisten, die zich
door de Grieken en Romeinen -al dan niet christen- onderdrukt voelden.
De Kerk, onder leiding van bisschop Cyrillus, voerde een sterk
anti-intellectuele politiek en wilde de heidense cultuur zo snel
mogelijk vernietigen.
De christelijke parabalani -oorspronkelijk een genootschap van
ziekenbroeders- ontwikkelen zich tot een soort fundamentalistische
Revolutionaire Wachters. Zij beledigen op de agora Serapis en Isis, wat
de ‘heidenen’ vinden dat ze niet ongewroken mogen laten.
Zij trekken belust op wraak naar de markt en maken een aantal christenen
af. Maar die zijn veel talrijker dan gedacht en het eindigt ermee dat de
aanhangers van de oude godsdienst belegerd worden in het Serapeum, bij
de bibliotheek. Tijdens hun gedwongen afzondering gaat Hypatia verder
met haar observaties van de hemelen. Zij worstelt nog steeds met de
ongerijmdheden van het heersende geocentrisch Ptolemaïsch stelsel
(omtrent de bewegingen van de zon en de planeten rond de aarde als
centrum van het heelal). Tot een oude filosoof haar attent maakt op de
theorieën van de reeds lang overleden Aristarchos van Samos. Die
beweerde dat de zon en niet de aarde het centrum was van het heelal en
dat dit heelal veel groter was dan men dacht. Helaas waren zijn werken
verloren gegaan in de brand van de bibliotheek ten tijde van Caesar en
Cleopatra. Die ideeën laten Hypatia niet meer los, ook nadat ze door een
keizerlijk decreet zijn bevrijd. Maar ze moeten de bibliotheek overlaten
aan de christenen, die haar meteen verwoesten en een vreugdvuur
aanrichten met de boekrollen, “het geheugen van de mensheid.” Hypatia en
haar weetgierige slaaf Davus (die heimelijk op haar verliefd is)
proberen zoveel mogelijk belangrijke werken te redden. Maar Davus voegt
zich bij de parabalani en stort zich mee in de orgie van vernietiging.
Nog volledig in zijn roes probeert hij bij zijn thuiskomst zijn
meesteres te overweldigen. Maar hij komt beschaamd tot bezinning en
biedt haar zijn zwaard. In plaats van hem te doden, schenkt zij hem de
vrijheid.
Davus verlaat het huis en voegt zich bij de parabalani. Die worden door
de joden in een hinderlaag gelokt, waaruit Davus te nauwernood ontkomt.
De parabalani nemen bloedig wraak. Zij organiseren een slachting onder
de joodse kolonie, die in Alexandrië reeds eeuwen woonde in een eigen
wijk, beschermd door talrijke keizerlijke decreten. De overlevenden
worden uit de stad verbannen.
In het tweede deel van de film zijn de christenen aan de macht. Hypatia
is een vrouw en ze heeft invloed op de prefect van het Romeinse legioen,
haar ex-leerling (en aanbidder) Orestes. Dat volstaat voor de op macht
beluste bisschop Cyrillus om haar tot heks uit te roepen.
Terwijl het net zich om haar sluit, gaat Hypatia verder met haar
experimenten, op basis van wat behouden is van de ideeën van
Aristarchos. Heliocentrisme (de zon in het middelpunt) lost vele
astronomische raadsels op. Maar de banen van de aarde en de andere
planeten blijven problemen op leveren. Moeten die immers niet
cirkelvormig zijn om volmaakt te zijn, zoals de schepping volmaakt is?
Met als enige gereedschap alleen haar handen, stokken, ogen, voeten,
hersenen -en een gevoel voor experiment- ontdekt ze wat Kepler 1200 jaar
zal herontdekken: tot zijn spijt stelt hij vast dat de planeten, de
aarde incluis een onvolmaakte ellipsvormige baan rond de zon
beschrijven. (Eratosthenes had met niet meer gereedschap reeds in de 3de
eeuw voor Christus de omtrek van de aarde berekend met een fout van
slechts een paar %.)
Zij wil haar bevindingen meedelen aan haar ex-discipel, de prefect
Orestes. Maar voor ze de gelegenheid krijgt, valt ze in handen van de
parabalani, die haar levend willen villen. Haar voormalige slaaf Davus
stuurt hen met een kluitje in het riet en bezorgt zijn geliefde
meesteres een genadedood.
Bespreking
‘Agora’ is de duurste Spaanse film aller tijden (50 miljoen euro),
hiermee overtreft hij
Alatriste
(2007).
Dat zie je onder meer aan de adembenemend mooie decors en de
reconstructie van de grote Alexandrijnse bibliotheek.. Maar dat is niet
de reden waarom dit een waardevolle film is.
Fascinerend in ‘Agora’ zijn alvast de visueel-experimentele
proefnemingen met kegelsneden en astronomische instrumenten die Hypatia
tijdens haar neoplatonische colleges verricht in het beroemde Museion.
Het gaat alleen te vluchtig en te vlug voor de argeloze doorsnee
bioscoopbezoeker, bijvoorbeeld de uitleg bij haar ontdekking van wat
later de eerste wet van Kepler zal heten, over de ellipsvormige banen
van de aarde en de planeten (de ‘Zwervers’).
Een week nadat je hem gezien hebt, spookt Agora bovendien nog door je
hoofd. Dat is grotendeels te wijten aan het beeld dat van de christenen
geschetst wordt. De volgelingen van Jezus gedragen zich in het
Alexandrië van de vierde eeuw als extremisten en kijken niet op een
wreedheid meer of minder om hun geloof op te dringen. Van de beroemde
Grote Bibliotheek maken ze een stal, de boeken worden verbrand. Joden
stenigen ze op de sabbat. Met weerspannige polytheïsten weten de
Parabalani wel raad. Het halleluja waarmee ze hun terreurdaden
begeleiden, klonk nog nooit zo angstaanjagend.
Tegenover dat fanatisme staat een vrouw uit de duizend: Hypatia. Het is
een mooie rol voor Rachel Weisz. De Britse actrice die in The constant
gardener al een vrijgevochten, sterke vrouw speelde, houdt het sober op
een elegante manier. Ze draagt de film op haar schouders zonder dat ze
zich zichtbaar uitslooft. Hypatia's filosofische debatten met discipelen
uit verschillende geloofsovertuigingen zijn pareltjes. De regisseur
neemt er ruim de tijd voor. Ze behoren tot de kern van zijn verhaal.
Hypatia staat namelijk symbool voor de diep menselijke honger naar
kennis, maar ze leefde in een tijd dat vrouwen als minderwaardig werden
beschouwd en godsdienstspanningen de wereld in hun greep hadden. Haar
werk werd vernietigd en haar naam bijna vergeten. Toch blijft ze
exemplarisch voor de wetenschapper die alles in vrijheid wil onderzoeken
en die zich niet wil onderwerpen aan bijgeloof en fanatisme.
Agora is geen volmaakte film, maar de mix van het typische spektakel en
de doorgedreven belangstelling voor de historische vraagstukken en nog
steeds actuele thema's (extremisme, godsdienst en wetenschap, gelijkheid
tussen man en vrouw) is onuitgegeven en spreekt aan.
Tegelijkertijd dwingt hij tot nadenken over de redenen die de val van
een beschaving veroorzaken. Door het harmonisch verweven van de
veelvoudige themata en motieven stijgt zijn relaas ver uit boven de
doorsnee speelfilm. Want, zijn wij zoveel verder? Bedreigt hetzelfde
gevaar ook ons niet, midden voetbal en idiote spelletjes met gebakken
lucht op de beeldbuis? Is dat gevaar niet nog toegenomen door het
opgloeien van het virulente nationalisme en dito religieuze
fundamentalisme met hun funeste nasleep van menselijk leed tijdens de
laatste turbulente decennia?
Hoewel het verleidelijk is ‘Agora' te zien als frontale aanval op
religieus fanatisme, toch gaat het verder dan dat. De film richt zich
vooral op de tegenstelling tussen dogmatisme en autonoom denken. En hier
raakt de thematiek die van ‘De
naam van de roos’.
Tegenover de fanatieke fundamentalisten in Alexandrië staat de filosofe
Hypatia, die eerder gelooft in het stellen van de juiste vraag dan in de
onfeilbaarheid van een gevonden antwoord. Niet dat het haar baat. We
zien hoe het licht van de rede dooft ten gunste van een rigide
wereldbeeld, wat uiteindelijk weer zou leiden tot de duisterste periode
van de middeleeuwen.
Historische betrouwbaarheid
Bij het verschijnen van de film hebben diverse hyperchristelijke
tijdschriften en websites de strijd ingezet om hem af te kraken, nog
voor de recensenten hem hadden gezien! Reden is het feit dat de
christenen en vooral de manipulatieve bisschop Cyrillus in een negatief
daglicht worden gesteld. Vooral omdat Cyrillus later heilig is
verklaard. De controverse is echter niet nieuw.
Moord op Hypatia
In de moderne tijd is Hypatia voornamelijk in herinnering gebleven
vanwege de gruwelijke manier waarop zij vermoord werd in het jaar 415.
Op de details van de moord en de achtergronden daarvan bestaan
verschillende visies. In ieder geval was haar einde veel gruwelijker dan
voorgesteld in de film.
Socrates Scholasticus (een tijdgenoot) schrijft het volgende:
Maar ze werd zelf slachtoffer van de politieke jaloezie, die in die tijd
heerste. Want omdat ze dikwijls met Orestes gesprekken voerde,
verspreidde zich onder de christelijke bevolking de laster, dat zij het
was waardoor Orestes zich niet weer met de bisschop (d.w.z. Cyrillus van
Alexandrië) wou verzoenen. Daarom wachtten enkelen, die door een wilde
en schijnheilige eerzucht gedreven werden, wier aanvoerder een
voorganger onder de naam Petros was, haar op haar thuisweg op, trokken
haar uit de koets, brachten haar in de kerk met de naam Caesarion, waar
zij naakt uitgekleed werd en dan met bakstenen doodgeslagen werd. Nadat
ze haar lichaam in stukken uiteen gereten hadden, brachten ze haar
verminkte ledematen naar een plaats met de naam Kinaron en verbrandden
ze die daar. Deze affaire bracht een niet geringe smet, niet alleen op
Cyrillus maar op de hele Alexandrijnse kerk. En met zekerheid kan niets
verder van de geest van het christendom verwijderd zijn dan zulk een
slachting, gewelddaden en mishandelingen toe te laten! Dit gebeurde in
maart, tijdens de vastentijd, in het vierde jaar van Cyrillus'
episcopaat, onder het tiende consulaat van Honorius en het zesde van
Theodosius (d.w.z. 415 n.Chr.).
De Koptische bisschop Johannes van Nikiu, een schrijver uit de 7e eeuw,
beschrijft de moord op Hypatia in zijn Wereldkroniek op de volgende
wijze, waar hij zich duidelijk op Socrates baseert, maar tot een
volledig tegenovergestelde conclusie komt:
En een aantal gelovigen verhief zich onder leiderschap van de raadsheer
Peter - deze Peter was een volledig rechtzinnig aanhanger Jesu Christi -
en zij trokken erop uit, om de heiden te zoeken, die het volk en de
prefect met haar hekserij betoverd had. En toen ze er achterkwamen, waar
zij was, drongen zij zich voor haar en vonden haar in een draagstoel
zittend; en ze dwongen haar uit te stappen en sleepten haar mee en
brachten haar naar de grote kerk van Caesarion. Het was vastentijd. Ze
scheurden haar de kleren van het lijf en sleepten haar door de straten,
totdat ze dood was. Toen brachten ze haar naar een plaats, die Cinaron
heette, en verbrandden haar lichaam met vuur. En het hele volk
verzamelde zich om de patriarch Cyrillus en noemden hem de nieuwe
Theophilus, omdat hij de laatste resten van de afgodenverering in de
stad vernietigd had.
(Naar Wikipedia)
Betekenisvolle details
Over de reconstructie van Alexandrië en de Grote Bibliotheek kunnen we
ons natuurlijk niet uitspreken: zo kan het inderdaad geweest zijn.
Wat echter niet klopt, zijn de Romeinse soldaten: zij worden voorgesteld
met wapenrustingen, jockeypethelmen en rechthoekige schilden uit de tijd
van Trajanus, 300 jaar eerder. Wat weer eens het beeld lijkt bevestigen
van een honderden jaren onveranderd Romeinse rijk.
Een ander correct en betekenisvol detail: de werken van de bibliotheek
zijn boekrollen op papyrus. Wanneer Cyrillus voorleest uit de
(vrouwonvriendelijke) brief van de apostel Paulus, doet hij dat uit een
codex, een in versierd leder gebonden boek: een zeer praktische
innovatie die de kwetsbare papyrusrollen voorgoed zou verdringen.
(Prachtig versierde boekbanden uit leder, ivoor of gegraveerd en verguld
koper zouden in de volgende eeuwen standaard worden, gedeeltelijk
-tenminste wat evangelieboeken betreft- tot onze tijd toe.) De sequentie
is echter te kort om te kunnen zien of het boek geschreven is op papyrus
dan wel op het nieuwe materiaal, perkament.
(Meer over handschriften en het schrijven ervan: op de site
literatuurgeschiedenis.nl - Middeleeuwen of op de
Joos de Rijcke
site, knop ‘Eeuw Joos’ - ‘Handschriften en boekdrukkunst’.
Personages
Bij het opsporen van de historische achtergronden stonden wij andermaal
voor een aangename verrassing: alle hoofdpersonen hebben werkelijk
bestaan en zijn voor zover we konden nagaan -via boeken en websites-
correct getekend volgens de (eerder zeldzame) bestaande bronnen! En
bijzonder goed gecast. Dit liet de scenarist en de regisseur natuurlijk
nog meer dan voldoende ruimte om het details in te vullen zoals zij dat
wensten. Natuurlijk is de figuur van Davus verzonnen. Zijn
liefdesgeschiedenis en de liefdesverklaring van Orestes in het theater
vormen naar onze mening ook de zwakste schakel in het geheel.
2-disc collector’s edition: EXTRA’s ****/4
Disc 1: audiocommentaar door de Chileens - Spaanse regisseur Alejandro
Amenábar (1972)
Disc 2:
Trailer: 2 minuten.
Making of: 60 minuten. Dit is het langste en meteen ook interessantste
onderdeel van de ‘Extra’s’.
Inleiding: geeft kort de bedoeling van de regisseur: “Dit is een film
over de hemelen.”
Wat daarna volgt is bijzonder boeiend voor studenten die met film of
animatie te maken hebben, maar zeker niet alleen voor hen!
1. A Journey tot Alexandria
- Het verhaal achter de wetenschappelijke theorieën in de film: kon
Hypatia ontdekken wat ze in de film ontdekt?
- Computeranimaties vooraf van alle scènes om een idee te krijgen van
het eindresultaat.
“Ik wou dat ik maar enkele minuten door het sleutelgat kon kijken naar
het verleden. Dat was ons doel: het publiek twee uur naar het verleden
laten kijken.”
De Grote Bibliotheek komt veelvuldig in beeld. Als je de reconstructie
van Amenábar vergelijkt met Cosmos, de baanbrekende wetenschappelijke
serie van Carl Sagan uit 1980 (nu ook verkrijgbaar op 7 DVD’s): in de
1ste aflevering bracht Sagan een digitale reconstructie van de
Bibliotheek door middel van een revolutionair procedé ontwikkeld voor de
NASA, de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie. Het geeft meteen een idee
van de vooruitgang in 30 jaar computeranimatie!
Op dat ogenblik in de pre - productie beslisten regisseur en producer de
volle 50 miljoen dollar die ze verzameld hadden te investeren in decors
(en kleding). De rest (draaien van de film, acteurs enz.) was begroot op
25 miljoen die ze dus nog moesten bijeen schrapen.
2. Alexandrië herbouwen
2.1. De kunst van Agora
1 jaar voor het draaien startte de voorbereiding van de decorbouw. Voor
de vormgeving alleen stonden 20 mensen in. Dat zou tijdens de eigenlijke
uitvoering van de werken uitgroeien tot 400 decorbouwers, 80 man voor
rekwisieten, in het totaal een leger van meer dan 500 man!
De bouw van de filmsets startte in december 2007 en was voltooid in juni
2008, net voor het filmen begon.
Pas laat in de ‘making’ wordt eindelijk de locatie vermeld: Malta, waar
ook al de opnames gebeurden voor
Gladiator (2000).
Voor de eigenlijke bibliotheek in het Serapeum werden 8 à 10.000
boekrollen vervaardigd, waarvan een kwart effectief beschreven. Dat was
nodig voor de vernietigingsscène waar de inhoud zichtbaar wordt als de
christenen de kostbare rollen als serpentines door de ruimte slingeren
alvorens ze op de brandstapel te werpen.
Ook de rekken werden in hout getimmerd en geschilderd, om zelfde reden.
Het pièce de résistance van de decorbouwers is het beeld van Serapis in
het Serapeum: 8,5 m hoog, gegoten in fiberglas en afgewerkt met een
marmerlaagje om de textuur realistischer te maken.
2.2. De kostuums van Agora
2.3. Het volk van Alexandrië: de cast was bijzonder multicultureel, met
zeer verschillende nationaliteiten en talen als een moderne versie van
het antieke Alexandrië.
2.4. Het verfilmen:
- Gaat nogmaals kort in op de voorbereiding die in het totaal 3 jaar
duurde.
- Het stuntwerk: ook het vernielen van de beelden en de bib
2.5. Postproductie
- computereffecten: het bovenste van de gebouwen en de daken zijn
computer gegenereerd: zou anders veel te duur geweest zijn en het budget
overschrijden.
De onderste delen, waar de figuranten doorheen lopen, zijn geen
maquettes of computereffecten, maar werkelijk gebouwd op schaal 1/1.
Je krijgt in de gebouwen en vooral in de Bibliotheek heel knappe
effecten van een gemengde Romeins - Griekse stijl, geënt op een oudere
Egyptische onderlaag!
- Sterrenhemel: per computer teruggerekend naar de 5de eeuw! (deze
techniek bestaat al vrij lang, evenals de blue- of greenscene techniek.
Hypatia kijkt op haar terras naar de hemel, in feite een blauw scherm.
Dit is niet uitgelegd, maar moet je zelf concluderen uit enkele korte
shots. (J.M.))
“Voor je dood zou je toch eenmaal naar de hemel moeten kijken en dan
zien waar we zijn”
3. Deleted scenes
Op een (vrij melige) sequentie na is het jammer dat ze verdwenen zijn:
geschrapt omwille van de lengte van de film
Didactische wenken
Je kunt de hele film projecteren indien je school tenminste nog de
mogelijkheid heeft om filmforum te geven (wat helaas steeds minder
gebeurt). Indien je betrokken bent bij een internationaal
uitwisselingsproject, kun je de hele film plus bespreking geven als één
van de activiteiten bij deze gelegenheid.
- Normaal zul je bij gebrek aan tijd slechts enkele fragmenten kunnen
projecteren. Trek er liefst toch een heel lesuur voor uit.
Mogelijke sequenties:
- een les van Hypatia in het Mouseion (bijvoorbeeld met voorstelling van
het Ptolemaïsch stelsel, ontworpen door haar slaaf Davus);
- de eerste religieuze rellen: heidenen versus christenen en de afloop;
- de verwoesting van de Grote Bibliotheek;
- het misbruik van het evangelie door Cyrillus om Hypatia als heks te
bestempelen, de drogredenen die hij daarvoor gebruikt en de reacties van
Orestes en bisschop Synesius van Cyrene, beiden oud-studenten van de
filosofe.
De verwerking zal zich onvermijdelijk toespitsen op twee polen:
- de historische en wetenschappelijke aspecten;
- waardeverduidelijking i.v.m. de thematiek (zie boven).
1. Wetenschapsgeschiedenis
Natuurlijk is het tevens een ideale gelegenheid om een kleine oefening
wetenschapsgeschiedenis in te voegen. Wij ondervonden bij het
bioscoopbezoek dat aan vrienden, waaronder enkele historici, een aantal
belangrijke aspecten ontging, bij gebrek aan achtergrondkennis.
Wat achteraf gezien in feite ook voor mezelf gold!
Wanneer je een film voor de tweede of derde maal bekijkt, zie je
details die bij een eerste visie aan je aandacht zijn ontsnapt.
In juli 2022 zocht ik in Agora naar scènes met beelden
van de wetenschappelijke toestellen die Hypatia bij het doceren
aanwendt in haar lessen anatomie. Dit met het oog op de
bespreking van twee boeken over middeleeuwse wetenschap en een
derde waarin de bibliotheek van Alexandrië en haar lotgevallen
een belangrijke rol spelen *.
Die facetten had ik bij de twee vorige visies voor deze recensie
gemist, omdat ik er toentertijd in 2010 niets of nauwelijks iets
van wist.
Hypatia gebruikte met haar vader Theon
armillaria en
astrolabia, respectievelijk de
driedimensionale en de tweedimensionale weergave van het heelal
volgens Ptolemaeus. Davus, haar slaaf en assistent, demonstreert
voor de studenten in het Mouseion een planetarium (zoals je
tegenwoordig in veel klaslokalen wetenschappen aantreft), waarop
hij door aan hendels te draaien tevens de bewegingen van de zon
en de afzonderlijke planeten kan tonen volgens datzelfde
geocentrische stelsel van Ptolemaeus. Dit zijn de
epicykels die
voor de astronomen tot bij Kepler problemen zouden blijven
veroorzaken.
Ter herinnering: veel historici beschouwen Hypatia als
ontdekster van het astrolabium, anderen denken dat Theon het
prototype van dit geniale instrument ontwikkelde op basis van
oudere wiskundige formules die teruggaan tot bij Griekse
geleerden als een Archimedes, verscheidene eeuwen v. Chr.
Er is geen enkel astrolabium uit haar tijd bewaard. Wel is er
het fenomenale en mysterieuze
Antikythera – mechanisme (Joos de Rijcke, Buggenhout-Ecuador
1498-1998 Waldseemüller), de ongelooflijke analoge astronomische
‘computer’ die uit de Griekse oudheid stamt en waarover de
kennis in de 4de eeuw reeds verdwenen was en nog 800, misschien
wel meer dan 1000 jaar, tot in de 16de eeuw, zou blijven. Zijn
geheimen worden pas de laatste jaren beetje bij beetje
ontsluierd. Opgelet: daarover vind je de recente ontwikkelingen
via een aantal filmpjes op YouTube.
Ondertussen is Agora door internationale experts uitgeroepen tot
beste historische film aller tijden!
Zogenaamde Chaucer - astrolabium. Engels, ca. 1400.
Na het uitschakelen van de dvd sprong mijn televisie op de film
Harry Potter and the Chamber of Secrets, die toevallig net werd
uitgezonden. En even toevallig op de passage met het bezoek van
Harry Potter aan de werkruimte van professor Perkamentus, hoofd
van de tovenaarsschool Zwijnstein.
Hoe werd hier de onvermijdelijke magische sfeer opgeroepen? De
ruimte was volgepropt met een aantal armillaria, waaronder een
bijzonder omvangrijk exemplaar, met de aarde (of reeds de zon
van Copernicus?) als een gouden bol in het midden. Tegen de wand
hing bovendien nog een astrolabium.
Was mij allemaal niet opgevallen, andermaal bij gebrek aan
kennis, toen ik jaren vroeger de film bekeek in gezelschap van
een paar griezelende kleinkinderen.
De stereotype voorwerpen van magie die de prent domineren, zoals
toverstokken, heksenhoeden en toverformules in potjeslatijn
waren de kinderen natuurlijk wél bekend. Zowat met de paplepel
ingegoten.
Armillarium uit: Apianus, Geographia, ca. 1550
*Bauer, Raoul,
Niet meer blaffen naar de maan. Religie en
wetenschap in de vroege middeleeuwen, Gorredijk, Sterck & De
Vreese, 2019,van de betreurde, net overleden (mei 2022) Vlaamse
hoogleraar cultuurgeschiedenis Raoul Bauer.
Falk, Seb, De verlichte middeleeuwen. Een ontdekkingsreis door
de middeleeuwse wetenschap, Amsterdam, Unieboek/ Het Spectrum,
2020.Volgt chronologisch op het vorige, van Seb Falk, hoogleraar
wetenschapsgeschiedenis Cambridge.
Vallejo, Irene, Papyrus. Een geschiedenis van de wereld in
boeken, Amsterdam, Meulenhoff, 2021. Het bejubelde boek van de
Spaanse classica Irene Vallejo.
Meer over astrolabia en armillaria, zie Het wereldbeeld van
Thomas More en zijn Utopia,
4. Universum in de hand. Dromen van
ruimte en tijd.
Tom Wujec,
Anatomy of the Astrolabe
(2014), 9, 25 minuten, met transcript van de tekst (in Engels) –
tijdsaanduiding per alinea.
- ook
langere versies van zelfde uitzending voorhanden, tot 20
minuten.
In tegenstelling tot de titel bespreekt hij geen 13de - eeuws,
maar een 16de - eeuws astrolabium (van Arsenius, leerling van
Mercator). Ondertitel instelbaar in 24 talen.
Seb Falk,
Astrolabes: The Medieval ‘Smartphone’
, Engels en met of zonder Engelse ondertiteling. Duur
9’33’’.
Chris Parkin,
Animate it-armillary sphere- Oxford Museum of
Science , duur3' 43". Engels en met of zonder Engelse
ondertiteling.
Het kan in dit verband een vergezochte fantasie lijken Hypatia te laten
ontdekken wat pas eeuwen en eeuwen later gemeengoed zou worden:
heliocentrisme: Copernicus in 1453, hernomen door Galilei, die erom door
de kerk zal veroordeeld worden in 1633 (wat voor eeuwen een zware
hypotheek zou leggen op de verhouding Kerk -wetenschap), Kepler
(1571-1630). Van op een zeilend schip doet ze zelfs, zoals Galilei vanop
de scheve toren van Pisa, proeven in verband met de zwaartekracht,
waarvan de wetten pas zullen geformuleerd worden door Isaac Newton
(1687). In verband met de cirkelvormige baan van de planeten volgt zij
exact dezelfde gedachtegang als Copernicus (1473-1543), de Deense
edelman Tycho Brahe (1546-1601) en Johannes Kepler (die aanvankelijk
zelfs een boek schreef om bewijs te leveren voor de cirkelvorm als enige
mogelijke). Nog steeds een der beste toegankelijke werken over dit
onderwerp is het op een baanbrekende televisiereeks gebaseerde boek van
Carl Sagan, Cosmos, Antwerpen, Standaard Uitg., 1981.
Voor wie meer wil weten over wetenschap in de Oudheid, Aristarchos en
heliocentrisme en Alexandrië, verwijzen we naar de
Joos de Rijcke-site, De geboorte van ‘America’, 1G: De Grote
Bibliotheek en Ptolemaeu.
Hieruit nemen we onderstaande over:
Hij (Ptolemeaus) maakte enkele vergissingen met verstrekkende gevolgen.
Een ervan was dat hij het heliocentrisme van Aristarchos van Samos
(310-230 v.Chr.) afwees en de aarde in het centrum van het heelal
plaatste. Zijn geocentrische opvatting van het heelal hield 1500 jaar
stand, een vingerwijzing dat intellectuele bekwaamheid geen garantie
biedt tegen een deerlijke misser!
Een tweede misrekening, met nog belangrijker gevolgen, was dat hij de
verrassend nauwkeurige schatting van Eratosthenes verwierp over de
omtrek van de aarde. Hij berekende dat een graad slechts 80 in plaats
van 112 km bedroeg, zodat hij voor de omtrek van de aarde op 29.000 km
uitkwam. Daarnaast maakte hij de fout Azië veel verder naar het oosten
te laten doorlopen dan werkelijk het geval was. Hoe lang zou de Europese
ontmoeting met de Nieuwe Wereld zijn uitgebleven als Columbus geweten
had hoe groot de wereld werkelijk was? Maar Columbus bouwde rotsvast op
Ptolemaeus omdat die in zijn tijd de grootste autoriteit was, bron en
onfeilbare maatstaf van de wereldcartografie. De beruchte discussie
tussen de ontdekker en de door koningin Isabella aangestelde commissie
geleerden ging dan ook helemaal niet over de bolvormigheid van de aarde
-die was al lang gekend- maar over zijn interpretatie van de getallen
uit de Geographia van de Alexandrijnse geleerde.
Het script voor deze film lijkt wel gebaseerd op de meesterlijke
adolescentenroman van Arnulf ZITELMANN,
Hypatia.
Amsterdam, Elzenga - Hasselt, Clavis, 1989, 267 blz.
Bij de bespreking van dit boek vind je een hele reeks mogelijkheden,
waarvan we er hier enkele hernomen hebben. Je kunt bv. een paar
fragmenten uit het boek laten vergelijken met de uitwerking in de film.
Ook als je de roman niet bij de bespreking betrekt, kun je hier
misschien bruikbare elementen vinden en enkele fragmenten uit boek laten
gebruiken als tegengif voor het vluchtige medium film. We verwachten dat
er meer materiaal zal vrijkomen als de film op DVD zal uitgebracht
worden. Indien dat zo is, komen we hier zeker later op terug.
2. Waardeverduidelijking
- De film geeft een realistisch beeld hoe religieuze rellen kunnen
ontstaan en evolueren: Zoek hedendaagse voorbeelden en werk uit. (Irak,
Pakistan, Afghanistan, India, Nigeria…)
Waardeverduidelijking is geen indoctrinatie, wel integendeel, een middel
om een hiërarchie van waarden voor zichzelf vast te leggen: "Wat heeft
in de gegeven omstandigheden voorrang op wat?" Volgens Raths doorloopt
het proces van waardeverduidelijking zeven fasen:
1. Waarderen.
2. Openlijk voor je mening uitkomen.
3. Het kiezen uit alternatieven.
4. Het kiezen na het onder ogen zien van consequenties.
5. Het vrij kiezen.
6. Het handelen.
7. Het consequent in vergelijkbare situaties op dezelfde manier handelen
(Raths 1978).
Dit kan bij de bespreking door het tegenover elkaar plaatsen van twee
extreme, controversiële standpunten, die gemotiveerd in een discussie
worden uitgeklaard.
Tekst 1
Alexandrië was de grootste stad die de westelijke wereld ooit had
aanschouwd. Mensen uit alle landen reisden erheen om er te wonen, er
handel te bedrijven en er te leren. ...
Waarschijnlijk kreeg hier het begrip kosmopoliet zijn werkelijke
betekenis - burger, niet van een natie, maar van de kosmos.
Hier lagen duidelijk de zaden van de moderne wereld. Hoe werd verhinderd
dat ze wortel schoten en ontkiemden? ... Ik kan u geen eenvoudig
antwoord geven. Maar dit weet ik wel: er is in de gehele geschiedenis
van de bibliotheek geen enkele notitie te vinden dat een van haar
illustere geleerden ooit in serieuze mate de politieke, economische en
religieuze grondslagen van hun maatschappij heeft uitgedaagd. De
eeuwigheid van de sterren was een punt van discussie; de
rechtvaardigheid van de slavernij niet. Wetenschap en studie in het
algemeen waren voorbehouden aan enkele bevoorrechten. De enorme
bevolking van de stad had niet het flauwste idee van de grote
ontdekkingen die in de bibliotheek werden gedaan.
Nieuwe ontdekkingen werden niet verklaard of gepopulariseerd. Het
onderzoek leverde de bevolking weinig op. ... De grote intellectuele
prestaties van de Oudheid kregen weinig rechtstreekse toepassingen. ...
Toen ten langen leste het gepeupel de bibliotheek in brand stak, was er
niemand om dat tegen te houden.
Carl Sagan, Cosmos, Antwerpen, Standaard Uitg., 1981, p. 334-335.
Vragen.
- Wat beschouwt Sagan als de eigenlijke oorzaak van de ondergang van de
antieke beschaving? Klopt dat met de wijze waarop de situatie wordt
voorgesteld in de film?
- Motiveer uw antwoord. Vergelijk nu genuanceerd met de toestand in onze
eigen tijd.
Tekst 2
Het laatste woord is aan Jacob Bronowski. In zijn magistrale
televisiereeks ‘De mens in wording’ (1973) stapt hij in een aangrijpende
theatrale geste tot over de enkels in de poel van Auschwitz. Terwijl hij
ontroerd de armen spreidt, zegt hij:
“Er zitten twee kanten aan het menselijk dilemma. De ene is de
overtuiging dat het doel de middelen heiligt. ... De andere kant is het
verraad aan de menselijke geest, de onderwerping van de geest aan het
dogma, dat een natie, een beschaving deformeert tot een regiment spoken.
... In dit water verdween de as van 4 miljoen mensen. Dat was niet de
schuld van het gas maar van arrogantie, dogma en onwetendheid. Wanneer
mensen denken dat ze de absolute kennis bezitten zonder dit aan de
praktijk te toetsen, gaan ze zich zo gedragen. Dit doet de mens als hij
streeft naar de kennis der goden. ... Wij moeten genezen van onze honger
naar absolute kennis en macht.” (Bronowski 1978: 373)
Opdracht
Wat denk je over zijn argumentatie om de Holocaust te verklaren? Pas toe
op andere, hedendaagse vormen van al dan niet religieus dogmatisme.
In
2010, toen bovenstaande geschreven werd, was er nog geen sprake van
I(slamitische) S(taat) en hun rampzalige moordpartijen plus vernielingen
van werelderfgoed in Irak en Syrië.
Zoek op. De eerste christenen
zijn blijkbaar even barbaars tewerk gegaan, ook in dezelfde streken. Zie
het bittere boek van Catherine Nixey, Eeuwen van duisternis. De
christelijke vernietiging van de klassieke cultuur, Amsterdam, Hollands
diep, 2017, 398 blz. – vertaling van The Darkening Age.
Bibliografie
Nota. Wie zich nader wil verdiepen in het
onderwerp: er is ondertussen een masterscriptie, die vrijelijk kan
gedownload in pdf. Sara Van Hoecke, Hypatia van Alexandrië, een
receptiegeschiedenis, U. Gent, 2013, 260 blz., waarin onder meer een
diepgaande analyse van de film aan bod komt.
BRONOWSKI, J., De mens in wording, Amerongen, Gaade, 1978, 449 blz.
RATHS, L., Naar eigen waarden. Dl.1: Basisboek, Rotterdam, Lemniscaat,
1978.
SIMON, S., Naar eigen waarden. Emotionele en sociale ontwikkeling in het
voortgezet onderwijs. Dl.2: Praktijkboek, Rotterdam, Lemniscaat, 1978.
Arnulf ZITELMANN.
Hypatia.
Amsterdam, Elzenga - Hasselt, Clavis, 1989, 267 blz. Vertaling uit het
Duits door Carlien Brouwer.
2010/2018/2022, Jos Martens